Όταν χάθηκαν τα οστά του Καραϊσκάκη και των συμπολεμιστών του. Η λαϊκή κατακραυγή και η αναδίπλωση της Χούντας
Η ιστορία του Μνημείου Καραϊσκάκη στο Φάληρο μοιάζει σχεδόν με χρονικό χαμένης μνήμης. Ένας τόπος ιερός για την Επανάσταση του ’21 μετατράπηκε με το πέρασμα των δεκαετιών σε σημείο τριβής ανάμεσα στην ιστορία και την ανάπτυξη.
Η «Μηχανή του Χρόνου» καταγράφει την πορεία του, από την ίδρυση και την ακμή του ως κεντρικού εθνικού συμβόλου μέχρι τη διάλυσή του επί δικτατορίας και την περιπετειώδη διάσωση των οστών των αγωνιστών. Η αρχική θέση του Μνημείου Καραϊσκάκη βρισκόταν ακριβώς στο σημείο όπου ο ήρωας του Αγώνα, Γεώργιος Καραϊσκάκης, έπεσε από το άλογό του, καθότι ήταν βαρύτατα τραυματισμένος, στις 22 Απριλίου 1827. Έτσι, θεωρήθηκε από τους συμπολεμιστές του ως ο καταλληλότερος τόπος, για να ανεγερθεί μνημείο αφιερωμένο σε αυτόν.
Η ανεύρεση της θέσης στο Φαληρικό πεδίο έγινε από τους ίδιους τους επιζώντες συμπολεμιστές του Καραϊσκάκη, τους οποίους φρόντισε να συγκεντρώσει ο Μοδινός, ο ιδιαίτερος γραμματέας του Στρατάρχη, συγκροτώντας μια Επιτροπή. Αυτή στελέχωναν οι αγωνιστές Βάσος, Κριεζώτης, Χατζηπέτρος, Μακρυγιάννης, Νικηταράς, Καλλέργης, Σπυρομήλιος και Βάγιας.
Αφού βρέθηκε επακριβώς το σημείο που έπεσε ο Καραϊσκάκης, φιλοτεχνήθηκε επί Όθωνα μνημείο, προκειμένου να γίνει ανακομιδή των λειψάνων από τη Σαλαμίνα -όπου ο ήρωας είχε ταφεί αρχικώς- και να τοποθετηθούν εντός του Φαληρικού μνημείου.
Τύμβος των Αγωνιστών. Το αρχικό Μνημείο Καραϊσκάκη στο Φαληρικό πεδίο, όπως αποτυπώνεται σε φωτογραφία των αρχών του 20ού αιώνα, πριν την αστική ανάπτυξη που τελικά οδήγησε στη μετακίνησή του.
Τα οστά του Καραϊσκάκη αλλά και πολλών άλλων ηρώων
Στις 20 Απριλίου του 1835, πραγματοποιήθηκε η μεταφορά των οστών με μέριμνα της ίδιας επιτροπής που είχε συγκροτηθεί. Να σημειωθεί πως στο μνημείο εντός κρύπτης, που προστατευόταν με κάγκελο, και εντός λάρνακας τοποθετήθηκαν τα οστά του Καραϊσκάκη. Όμως κάτω από το μνημείο τοποθετήθηκαν τα οστά των οπλαρχηγών του, οι οποίοι έπεσαν μαζί του κατά τις μάχες του 1827.
Έγινε προσπάθεια να συλλεχθούν τα οστά τους, τα οποία μέχρι τότε ήταν προχείρως ενταφιασμένα σε όλα τα σημεία του Φαλήρου και των Αθηνών. Έτσι, ουσιαστικά στο μνημείο δεν βρίσκονταν μόνο τα οστά του Καραΐσκου, αλλά όλα τα οστά των ηρώων που κατέφτασαν από το πανελλήνιο, για να πολεμήσουν και να πέσουν στις μάχες του Φαλήρου.
Η απόφαση για εορτασμό της 25ης Μαρτίου στο Μνημείο Καραϊσκάκη
Το 1846, ο πρωθυπουργός Ιωάννης Κωλέττης, αναγνωρίζοντας την πανελλήνια σημασία που είχε το “Μνημείο Καραϊσκάκη”, αφού φιλοξενούσε τα οστά πολλών ηρώων, καθιέρωσε η επέτειος της 25ης Μαρτίου να εορτάζεται στο Μνημείο Καραϊσκάκη στο Φάληρο, με τέλεση μνημόσυνου και εκφώνηση πανηγυρικών λόγων.
Δίπλα στο μνημείο του Καραϊσκάκη φιλοτεχνήθηκε αργότερα και ένα μνημείο για τους συναγωνιστές, το οποίο, όμως, ήταν κενοτάφιο, αφού, όπως προαναφέραμε, τα οστά τους είχαν ήδη ενταφιαστεί κάτω από το Μνημείο Καραϊσκάκη. Στην κορυφή του κενοτάφιου των συναγωνιστών τοποθετήθηκε ένας μαρμάρινος σταυρός και έκτοτε έγινε γνωστό ως “Τύμβος”.
Το Μνημείο Καραϊσκάκη στη σημερινή του θέση δίπλα στο Στάδιο Καραϊσκάκη, όπως επανατοποθετήθηκε το 1970
Η δόμηση και το ποδηλατοδρόμιο “πνίγουν” το μνημείο
Όταν κατά την γαλλική κατοχή του Πειραιά (1854 – 1855) εξαπλώθηκε επιδημία χολέρας, ιδρύθηκε το κοιμητήριο Αγγλογάλλων στο Φάληρο, για να ενταφιαστούν όσοι πέθαιναν εξαιτίας αυτής.
Από το 1875 και μετά εμφανίστηκε δυναμικά ο συνοικισμός του Νέου Φαλήρου, αναπτυσσόμενος λίγο μακρύτερα του μνημείου ωστόσο σε κοντινή του απόσταση άρχισαν να εμφανίζονται μεγάλες βιομηχανικές μονάδες.
Το 1895, δίπλα ακριβώς από το μνημείο, κατασκευάστηκε το Ποδηλατοδρόμιο του Νέου Φαλήρου. Τότε το μνημείο Καραϊσκάκη βρέθηκε “σφηνωμένο” ανάμεσα στο Ποδηλατοδρόμιο και στην οικιστική ανάπτυξη του Νέου Φαλήρου με τα μεγάλα ξενοδοχεία, τον σιδηρόδρομο, τις επαύλεις και το θέατρο του Τσίλερ.
Τα χρόνια περνούσαν και ως συνήθως συμβαίνει τα κέρδη από ανάπτυξη επικρατούσαν έναντι της ιστορίας. Έτσι, άρχισαν να οργιάζουν ανυπόστατες φήμες ότι το μνημείο δεν περιείχε τα οστά του Καραϊσκάκη και πως αυτά είχαν παραμείνει στη Σαλαμίνα, ότι δεν υπήρχαν οστά συναγωνιστών και πολλά ακόμα.
Οι φήμες είχαν φτάσει στο σημείο να λέγεται πως εντός του Τύμβου των συναγωνιστών βρισκόταν θαμμένο το άλογο του Καραϊσκάκη!
Πλήθος κόσμου συγκεντρωμένο στο Ποδηλατοδρόμιο του Νέου Φαλήρου γύρω στο τέλος του 19ου αιώνα, σε μια από τις μεγάλες δημόσιες εκδηλώσεις που πραγματοποιούνταν δίπλα στο αρχικό Μνημείο Καραϊσκάκη
Φυσικά δεν είναι τωρινό φαινόμενο, αλλά φαίνεται πως αποτελεί παράδοση, όταν θέλουν κάποιοι στην Ελλάδα να καταργήσουν ένα μνημείο, φροντίζουν πρώτα να το απαξιώσουν. Το ίδιο είχε γίνει στο παρελθόν και με τον τάφο του Μιαούλη που με τα οστά του βρισκόταν στην είσοδο του λιμένα Πειραιά.
Όταν αποφάσισαν να κάνουν επέκταση λιμενικών έργων, το μνημείο απαξιώθηκε και τελικώς τα οστά επέστρεψαν στην Ύδρα και ο τάφος διαλύθηκε. Μόνο μια μαρμάρινη πλάκα έχει απομείνει σήμερα στο Ναυτικό Μουσείο Πειραιά.
Η δυναμική παρέμβαση του Δημάρχου Νέου Φαλήρου
Στην περίπτωση του Μνημείου του Καραϊσκάκη η θέση του ήταν πλέον κομβική και δεν εξυπηρετούσε τα έργα που είχαν σχεδιαστεί να γίνουν στην περιοχή.
Το 1962, ο Δήμαρχος Νέου Φαλήρου, Νικόλαος Κατσουλάκος, επιδιδόμενος σε μια απέλπιδα προσπάθεια να κρατήσει το μνημείο στην αρχική του θέση και να το προστατεύσει από την απαξίωση, προχώρησε σε μια δυναμική ενέργεια! Πραγματοποίησε αυτοψία στο μνημείο και τα αποτελέσματά της δημοσιεύτηκαν στις εφημερίδες (σχετ. ανακοίνωση δημάρχου Νέου Φαλήρου στην εφημερίδα ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ φ. 27 Νοεμβρίου 1962).
Με συνεργείο του Δήμου προχώρησε στην κοπή του σιδερένιου κιγκλιδώματος της κρύπτης του μνημείου. Εντός της λάρνακας βρήκε το κρανίο και τα οστά του Καραϊσκάκη, ενώ η κρύπτη ήταν περιμετρικά καλυμμένη από μάρμαρα, πάνω στα οποία ήταν χαραγμένα τα ονόματα των ανδρών, τα οστά των οποίων ήταν ενταφιασμένα κάτω από αυτό.
Χάρτης της περιοχής του Νέου Φαλήρου όπου σημειώνεται η θέση του Μνημείου Καραϊσκάκη και του Τύμβου των Συμπολεμιστών, πριν από τις μεγάλες παρεμβάσεις
Το μνημείο εμπόδιζε την κατασκευή ανισόπεδου κόμβου
Το θέμα επανήλθε όταν αποφασίστηκε επί δικτατορίας το 9ο Πανευρωπαϊκό Πρωτάθλημα Στίβου του 1969 (16 – 19 Σεπτεμβρίου) να πραγματοποιηθεί στο Στάδιο Καραϊσκάκη.
Για την προετοιμασία έπρεπε να γίνουν απαλλοτριώσεις οικοδομικών τετραγώνων πέριξ του σταδίου, να δημιουργηθούν χώροι προσπελάσεως και στάθμευσης αυτοκινήτων και κυριότερο όλων να κατασκευαστεί μια ανισόπεδη διάβαση.
Ήταν αναγκαία για τη σύνδεση της παραλιακής λεωφόρου με την λεωφόρο Πειραιώς, ώστε να αποφεύγεται η συμφόρηση κατά την προσέλευση και αποχώρηση των φιλάθλων. Η μοίρα του μνημείου είχε αποφασιστεί.
Αεροφωτογραφία του Σταδίου Καραϊσκάκη στη δεκαετία του 1960, με το αρχικό Μνημείο Καραϊσκάκη να διακρίνεται στον κύκλο, λίγα χρόνια πριν την κατεδάφισή του το 1968 για την κατασκευή του ανισόπεδου κόμβου που άλλαξε οριστικά το τοπίο του Νέου Φαλήρου
Η κατάργηση του μνημείου και του Δήμου Νέου Φαλήρου το 1968
Το έργο μεταφοράς του μνημείου Καραϊσκάκη άρχισε τον Ιούλιο του 1968, εν μέσω διαμαρτυριών των κατοίκων του Νέου Φαλήρου και κυρίως του Δημάρχου του, Νικόλαου Κατσουλάκου. Επρόκειτο για έναν απόστρατο της Πολεμικής Αεροπορίας που εκλεγόταν Δήμαρχος Νέου Φαλήρου από το 1952 και ήταν αγαπητός στους κατοίκους.
Δεν γνωρίζω αν είναι τυχαίο, αλλά πιστεύω πως δεν είναι, το γεγονός ότι ακριβώς τον Ιούλιο του 1968 καταργήθηκε ο Δήμος Φαλήρου! Με τον Α.Ν. 473 (Φ.Ε.Κ.-Α΄163/24 Ιουλίου 1968), ο Δήμος Νέου Φαλήρου καταργήθηκε και εντάχθηκε όπως ανήκε στο παρελθόν, στον Δήμο Πειραιώς. Έτσι εξαλείφθηκε κάθε μορφή αντίδρασης που είχε δημόσιο χαρακτήρα.
Ωστόσο, όταν διερχόμενοι οδηγοί και διαβάτες έβλεπαν στην αλλοτινή θέση του μνημείου Καραϊσκάκη χαλάσματα, κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί πως για τα οστά του Καραϊσκάκη και των άλλων αγωνιστών δεν είχαν προβλεφθεί καμία απολύτως μέριμνα!
Κάποιοι, αφού άλλη εντολή δεν είχαν, τα στοίβαξαν σε ξύλινα κιβώτια και τα άφησαν σε μια παλιά αποθήκη του καταργημένου πλέον Δήμου Νέου Φαλήρου. Ο Δήμαρχος Νέου Φαλήρου, που είχε προτείνει να μεταφερθούν στο σκευοφυλάκιο του Ι.Ν. Αγίου Δημητρίου Νέου Φαλήρου μέχρι να γίνει η τοποθέτηση του μνημείου στη νέα του θέση, δεν υπήρχε πλέον για να αντιδράσει.
Η εξαφάνιση των οστών των ηρώων
Όμως οι Πειραιώτες αντέδρασαν και μάλιστα έντονα, σε μια εποχή που ουδείς μπορούσε να αντιδράσει. Τον Ιούνιο του 1969, πλησίαζε να κλείσει χρόνος από την διάλυση του Μνημείου Καραϊσκάκη και λόγος δεν γινόταν για την επανατοποθέτησή του. Εκτός αυτού κανείς δεν γνώριζε πού βρίσκονταν τα οστά των ηρώων!
Οι τοπικές εφημερίδες, παρά τη λογοκρισία της εποχής, άρχισαν να δημοσιεύουν διαμαρτυρίες περί της τύχης των οστών και ασκούσαν κριτική στον Α. Σκυλίτση για την στάση του. Η Χούντα που θεωρούσε τον Πειραιά δικό της πεδίο, άρχισε να τσαλακώνει το πρόσωπό της από ένα ζήτημα που θεωρούσε αμελητέο.
Ο Σκυλίτσης, αρχικά, προχώρησε σε δήλωση πως “κανένα στοιχείο δεν βρέθηκε που να αποδεικνύει την ύπαρξη οστών”. Βεβαίως βρέθηκαν κάποια οστά κάτω από το μνημείο, αλλά θα μπορούσαν να προέρχονται από το παρακείμενο “Γαλλικό κοιμητήριο”.
Όμως συνέβη λίγες ημέρες αργότερα ο Σκυλίτσης να παραχωρήσει συνέντευξη για την αποπεράτωση του Δημοτικού Θερινού Θεάτρου του Προφήτη Ηλία (νυν Βεάκειο). Κατά την διάρκειά της ρωτήθηκε από τον δημοσιογράφο των “ΝΕΩΝ”, τον Γ. Κόμη για την καταστροφή του μνημείου και την απώλεια των οστών. Επειδή τα “ΝΕΑ” ήταν εφημερίδα πανελλήνιας κυκλοφορίας, ο Σκυλίτσης κατάλαβε πως δεν θα μπορούσε να κρατήσει το ζήτημα κρυφό ή έστω σε χαμηλούς τόνους.
Έτσι, την επόμενη ακριβώς ημέρα (21 Ιουνίου 1969), ο Δήμος Πειραιά αναγκάστηκε να προχωρήσει σε επίσημη ανακοίνωση (εφημερίδα ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ φ.21/6/69), σύμφωνα με την οποία ουδέποτε ο Σκυλίτσης είπε πως δεν βρέθηκαν οστά και πως, επειδή δεν εμπίπτει το ζήτημα στην αρμοδιότητά του, θα πληροφορηθεί και θα μάθει για το ατυχές περιστατικό.
Ο χουντικός δήμαρχος Αριστείδης Σκυλίτσης επιθεωρεί τα κιβώτια με τα οστά των αγωνιστών του 1827, τα οποία είχαν εντοπιστεί παρατημένα σε αποθήκη του πρώην Δήμου Νέου Φαλήρου μετά τη διάλυση του Μνημείου Καραϊσκάκη το 1968.
Η Δικτατορία προσπαθεί να επανορθώσει
Με το ζήτημα του Μνημείο του Καραϊσκάκη και των άλλων ηρώων δεν πληγωνόταν μόνο ο Σκυλίτσης αλλά όλη η κυβέρνηση, η οποία παρουσιαζόταν πως διέθετε ιδιαίτερη ευαισθησία σε εθνικά θέματα.
Άρχισαν έρευνες να βρουν τα οστά, όμως ουδείς γνώριζε, διότι απλά δεν δόθηκε η απαιτούμενη επιμέλεια όταν έπρεπε. Τελικώς βρέθηκαν ύστερα από ένα μήνα εντός ξυλοκιβωτίων πεταμένα σε μια αποθήκη που ανήκε στον καταργημένο Δήμο Νέου Φαλήρου, ανάμεσα σε σκαπτικά εργαλεία και φυτοφάρμακα.
Ωστόσο η ανακοίνωση που ακολούθησε από τον Σκυλίτση προσδιόριζε πως βρέθηκαν στο γκαράζ δημοτικών οχημάτων του πρώην Δήμου Νέου Φαλήρου
Στις 16 Οκτωβρίου 1969, ο Αντιπρόεδρος της Δικτατορίας και υπουργός εσωτερικών Στυλιανός Παττακός μαζί με τον Α. Σκυλίτση, τον υπουργό Δημοσίων Έργων Παπαδημητρίου κ.α. κατέβηκαν στο Νέο Φάληρο σε πανηγυρική εμφάνιση με πλήθος δημοσιογράφων να ακολουθούν, για να δουν από κοντά τα κιβώτια με τα οστά που ανευρέθηκαν.
Παράλληλα, ανακοίνωσαν πως το μνημείο θα επανατοποθετηθεί μεταξύ θέσης Φοίνικα και γέφυρας μπροστά από το Στάδιο Καραϊσκάκη και πίσω από αυτό, αφού η αερογέφυρα είχε ολοκληρωθεί.
Η ανακοίνωση των ονομάτων των ηρώων
Για να αμβλύνουν τις εντυπώσεις που είχαν δημιουργηθεί, ανακοίνωσαν επισήμως τα οστά των 22 συνολικά ηρώων που είχαν βρει και αυτοί ήταν:
Γεώργιος Καραϊσκάκης, Λάμπρος Βεΐκος, Γεώργιος Δράκος, Κ. Διαμαντής, Ιωάννης Κριτσίκης, Συμεών Ζαχαρίτσας, Παναγιώτης Κραβαρίτης, Νικόλαος Εμμανουήλ, Ιωάννης Σουλτάνης, Μπούρμπαχης, Παππάς, Εμμανουήλ Γαλιάτσης, Γεώργιος Τζαβέλλας, Χρήστος Μπέγκας, Αθανάσιος Τούσα, Χαράλαμπος Ιγγλέση, Δημήτριος Χουρμούδης (Κουρμούλης), Σπύρος Λαμπρόπουλος, Στρατής Αινίτης, Ζάχος Καββαδίας, Ιωάννης Νοταράς και Ισαυρίδης.
Το μνημείο Καραϊσκάκη στη νέα του θέση ολοκληρώθηκε τελικώς στις 28 Φεβρουαρίου 1970 με τον Τύμβο των συμπολεμιστών ακριβώς δίπλα του.